8    Geloof in religie

Interview: Religie nu
Liesbeth Beneder
- 2 reacties

Een conflict tussen geloof en wetenschap
Inge van der Bijl
- 3 reacties

Intelligent Design: wetenschap of pseudowetenschap?
Ard Tamminga
- 8 reacties

'As long as we stay with the horse we can keep our society'
Hanneke Posthumus

Foucault en het kruitvat islam
Inger Kuin

Geldt voor kerkgenootschappen een bijzonder onrechtmatigedaadsrecht?
Fokko T. Oldenhuis

De ontrafeling van religie
Carola Houtekamer
- 2 reacties

Freud over religie
Elisa Hermanides
- 8 reacties

Column: Een AI'er met het bahá'í-geloof
Frank Dignum
- 3 reacties

colofon  issn 1879-8144  25 april 2006

Alle edities   Vakgebieden            
English   Over Blind       Vacatures
Volg ons:               
© 2004–2017 Blind    disclaimer   cookies

 

BLIND
8
 online interdisciplinair tijdschrift  
BLIND 8
alle edities      



zoeken + vakgebieden       



random editie       



vorige editie       



volgende editie       
naar boven       

Waarom geloven mensen? Dit is een vraag die veel gesteld wordt, zo ook binnen de psychologie. Psychologen proberen te begrijpen waarom mensen in iets geloven waarvan nooit is bewezen dat het 'waar' is. Wellicht kan het geloof verklaard worden als een zoektocht naar de verklaring voor het leven, als een levensstijl of een veilige haven. Ook Freud was gefascineerd door religie. Freuds theorieën bereiken nog altijd een groot publiek en hebben een grote invloed gehad op onze cultuur, literatuur, films en filosofie. In dit artikel worden Freuds gedachtes over religie ontrafeld.

Elisa Hermanides studeert psychobiologie en literatuurwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam.


Lees het artikel

BLIND 8 - Geloof in religie
sluiten

Hoofdredactie

Elisa Hermanides
Arno Verweij


Eindredactie

Inge van der Bijl


Redactie

Liesbeth Beneder
Auke Pols
Hanneke Posthumus


Redactieraad

prof. dr. Johan van Benthem
drs. Kim van den Berg
dr. Casper de Groot
prof. dr. Michel Haring
prof. dr. Ed van den Heuvel
drs. Machiel Keestra
dr. Bernard Kruithof


klik hier voor huidige redactie


sluiten

Freud over religie

              
alle bijdragen van deze auteur
korte inleiding & meer over de auteur
all articles by this author
short intro & about the author
artikel door Elisa Hermanides

Wanneer je op een familiefeest een verre oom vertelt dat je psychologie studeert, is er een kans dat hij je trots toevertrouwt dat hij ook wel eens een essay van Sigmund Freud heeft gelezen. Als psycholoog van deze tijd leg je hem geduldig uit dat de befaamde Freud uiteindelijk veel minder heeft betekend voor de wetenschappelijke psychologie dan het grote publiek veronderstelt. Er zijn bovendien weinig psychiaters of psychologen die nog gebruik maken van de psychoanalyse in hun therapie. Maar is het gedachtegoed van Freud wel zo passé? Freuds geschriften en theorieën zijn tot op de dag van vandaag populair bij een groot publiek en hebben wel degelijk hun sporen nagelaten in de psychologie. Bovendien hebben Freuds ideeën een enorme invloed gehad op onze cultuur, literatuur, films en filosofie. Religie, het thema van deze BLIND!, was een fenomeen dat Freud fascineerde. Hij noemde religie ook wel 'een collectieve waan'.

Religie is voor de psychologie een interessant fenomeen. Wat beweegt mensen om in iets te geloven waarvan nooit is bewezen dat het 'waar' is? Zoeken gelovigen naar een verklaring van het leven, een manier om hun leven te leiden, hebben ze behoefte aan een groep waarbinnen zij zich thuis voelen of is er een andere reden voor hun volhardende geloof? Ook Freud werd gegrepen door deze vragen en begon voor het eerst uitgebreid over religie te schrijven in zijn essay De toekomst van een illusie uit 1927.

Volgens Freud biedt religie de mens illusies, verfijnde fantasieën om in te geloven en mee door het leven te gaan. Het meest bekende religieuze verhaal over God als beschermende vader komt volgens Freud voort uit de kindertijd. In deze periode moet het kind de afgunst jegens zijn vader in de concurrentiestrijd om de moeder opzijzetten, om bescherming van hem te krijgen tegen de boze buitenwereld. Dit verlangen naar bescherming motiveert volgens Freud ook het verlangen van volwassenen naar een vaderlijke god, die wegens zijn almachtigheid een betere bescherming zou bieden dan de menselijke vader. De kracht van religie kan dan ook worden verklaard uit het intense verlangen naar bescherming. Freud typeert religie als een compulsieve neurose waarmee de mens zijn eenzaamheid en kwetsbaarheid voor zichzelf verbergt. Zelfs de dood, het meest angstaanjagende moment van het leven, wordt in de religie geïdealiseerd met de belofte dat er een beter leven zal volgen in het hiernamaals.

Freud is echter nog niet uitgepraat over religie. In zijn essay Het onbehagen in de cultuur uit 1930 gaat hij in op de wortels van religieuze gevoelens. Volgens Freud bepaalt het lustprincipe ons levensdoel. We zijn op zoek naar een permanente bevrediging van onze grove primaire lusten. Dit levensdoel is echter niet te realiseren. We kunnen nooit langdurig gelukkig zijn. We kennen slechts momenten van plotselinge bevrediging, die wij ervaren als geluk. We krijgen te veel te maken met problemen, teleurstellingen en verdriet, zonder permanente bevrediging te vinden. De vraag is hoe we in staat zijn met al deze ellende te leven.

Volgens Freud kunnen we ons lijden op verschillende manieren draaglijk maken. Hij noemt als meest effectieve methode het gebruik van verdovende middelen. Ook kan men proberen de driftimpulsen die men ervaart in bedwang te houden. Deze controle zal echter ook het effect teweegbrengen dat men bevrediging als minder intens zal gaan ervaren. Men kan het leed eveneens verzachten door middel van een libidoverschuiving waarbij de bevrediging in iets anders wordt gezocht dan in het uitvoeren van onze driften, bijvoorbeeld in intellectuele of psychische arbeid. Dit noemt Freud 'sublimering van de driften'. Deze sublimering kan echter nooit de bevrediging van de primaire lichamelijke driften evenaren.

In weer een andere methode die Freud bespreekt, haalt de mens bevrediging uit de fantasiewereld, waarbij met name het genot dat kunst kan brengen een grote rol speelt. Ook al weet men dat men geniet van iets dat afwijkt van de realiteit, men laat zich daar in zijn genot niet door storen. Nog verder wordt er gegaan in de methode waarin men de realiteit ontkent en deze omvormt tot een bepaald waanidee. Dit laatste is precies wat er gebeurt: religie ontkent de werkelijkheid en stelt groepen in staat hun leven te leiden in 'een collectieve waan'.

In De toekomst van een illusie levert Freud scherpe kritiek op het fenomeen religie, maar is hij wel redelijk positief over het ontsnappen van de mens aan de religieuze doctrine: de mens zal een dergelijke compulsieve neurose kunnen ontgroeien. In Het onbehagen in de cultuur is hij echter veel negatiever. Hoewel de religieuze ervaring veel weg heeft van een dwangneurose is het in essentie eerder een zelfopgelegde psychose, een waanidee waar men zich collectief aan overgeeft. Het is moeilijk om daar uit te geraken, omdat het leven zonder religie niet draaglijk is. De mens keert zich af van de onbevredigende realiteit. Maar waarom is men zo ontevreden met de werkelijkheid dat er een illusie moet worden geschapen om verder te kunnen leven? In antwoord op deze vraag veronderstelt Freud dat de mens cultuur en daarmee ook religie heeft bedacht als verdediging tegen het verlangen om te sterven, de doodsdrift.

Met deze interessante hypothese eindigt dit bescheiden overzicht van het freudiaanse gedachtegoed over religie. In een wereld waarin (zelfmoord)terrorisme in naam van religie veelvuldig voorkomt, is het belangrijk dat er een discussie blijft bestaan over de zin en onzin van religie, waarbij Freuds ideeën over religie als waanidee zeker niet moeten worden vergeten.

Een eerdere versie van dit artikel is verschenen in Spiegeloog, tijdschrift van de studie Psychologie aan de UvA.


Lees nóg een artikel over

psychologie

religie


of lees verder in

Alle edities   Vakgebieden  
             

                   

Literatuurlijst

Freud, S., 'Het onbehagen in de cultuur', in: Sigmund Freud - Nederlandse Editie: Cultuur en Religie, 3, 1984, pp. 138-139.

Braungardt, Jurgen, 'Freud's View of Religion', http://www.braungardt.com/Essays/Freud's%20view%20of%20Religion.htm (28 februari 2006)


           

Reactie van Willem K.

Geplaatst op 16 mei 2006 om 15:39:05

Eind 2e alinea: "de illusie" in de tiel moet "een illusie" zijn.Verderop schrijf je:"In weer een andere methode die Freud opwerpt, wordt er bevrediging gehaald uit...": dat is vreemd geformuleerd (een methode "opwerpen"?) en onhandig wegens de passieve vorm. Zonder deze zou eerder duidelijk worden dat het om een methode gaat die Freud noemt/beziet/behandelt/analyseert etc. welke sommige mensen gebruiken om...


Reactie van Elisa Hermanides

Geplaatst op 18 mei 2006 om 11:50:38

Beste Willem K.Naar aanleiding van uw opmerkingen zijn er twee wijzigingen in de tekst aangebracht.Heeft u misschien nog inhoudelijke opmerkingen?Elisa Hermanides


Reactie van anton rekers

Geplaatst op 20 november 2008 om 13:28:33

Als ik, als kind, het geloof in God en al zijn heiligen via mijn omgeving alsmaar intens moet aanhoren dan kan het gebeuren dat ik leven voor geloof verkies boven het aardse bestaan.Dit gold zeker voor de mens tot 1890 die bij duizenden God wilden dienen in kloosters o.d.Maar gezien het NT ons oplegt bovenal de naaste te dienen is zo'n vlucht uit de wereldlouter egoisme. Verschrikkelijk voor God te willen leven dus met een valse motivering.


Reactie van anton rekers

Geplaatst op 28 december 2008 om 18:11:01

Geloof aan een God gaat altijd tenkoste van de mensen om de gelovige heen.Wij kunnen regel 1 opstellen dat de gelovige niet veel affiniteit heeft met zijn buurman en/zijn collega. Waarschijnlijk hebben we te doen met een half-of volwassen persoon die in zijn leven niet veel vrienden heeft gehad waar men met vertrouwen naar kon opzien. Regel 2:Omdat hij het vertrouwen van niemand kan bereiken, en ook onzeker is van zichzelf lokt hem/haar de stem van de ´jezus redt´predikerdie van het verlossende woord getuigd.Wat kan iemand dan anders doen dan geloven?Geloof is dus de redding voor mensen met geen zelfvertrouwen maar... blijft egoistisch.


Reactie van anoniem

Geplaatst op 21 november 2009 om 10:39:02

freud suckt


Reactie van anoniem

Geplaatst op 28 november 2009 om 14:12:46

Freuds theorieën zijn best wel interessant. Je moet ze gewoon leren kennen en begrijpen. Ik zit in mijn laatste jaar secundair onderwijs (aso) en voor het vak godsdienst moesten we een persoon kiezen (marx, freud, nietsche,...) en dan moesten we er een groepswerk over maken van 10 pagina's. Eerst vond ik zijn psychoanalyse moeilijk te begrijpen en echt saai, maar na een tijdje begon het me wel te interesseren en begon ik het te begrijpen. Ik heb ook veel aan deze webpagina gehad voor mijn werk. Daarvoor bedankt.


Reactie van henk tosti

Geplaatst op 20 mei 2010 om 11:13:40

ik ben magere henk en deuren luisteren je af!


Reactie van Ben Bennedict

Geplaatst op 21 maart 2011 om 19:44:15

Zolang religie een abstract idee is, zal er altijd en door iedereen terechte kritiek op geuit kunnen worden. Als religie echter een doorleefde menselijke ervaring is, mede bepaald door de tijd en cultuur waarin men leeft, dan denk ik dat religie nooit een waanidee kan worden.Vraag blijft dus of we inderdaad voor een idee willen vechten en sterven of dat we in tegenstelling van het idee hier spreken over een authentieke waarachtige religie die het subject centraal stelt en niet een ideologie.



Lees nóg een artikel over

psychologie

religie


of lees verder in

Alle edities   Vakgebieden  
             

                   

Reageren





De redactie behoudt zich het recht voor om reacties in te korten of te verwijderen indien daar reden toe is.

Wilt u op de hoogte gehouden worden van nieuwe edities en activiteiten van Blind? Meldt u aan voor onze digitale nieuwsbrief: