14    Schoonheid

Plato's inleiding tot de schoonbegeerte
Albert van der Schoot
- 2 reacties

Beauty and architecture
Patrick E. Healy

De schoonheid van de affirmatie
Sander van Maas
- 2 reacties

Het laatste taboe: lichaamshaar
Anneke Smelik
- 4 reacties

Schoonheid minder ongrijpbaar dan gedacht
Elise Seip
- 4 reacties

Column: Het wetenschappelijk werk als kunstwerk
Rens Bod
- 13 reacties

colofon  issn 1879-8144  11 januari 2008

Alle edities   Vakgebieden            
English   Over Blind       Vacatures
Volg ons:               
© 2004–2018 Blind    disclaimer   cookies

 

BLIND
14
 online interdisciplinair tijdschrift  
BLIND 14
alle edities      



zoeken + vakgebieden       



random editie       



vorige editie       



volgende editie       
naar boven       

In de media is de laatste tijd veel aandacht voor de druk die, met name voor vrouwen, bestaat om aan het bestaande schoonheidsideaal te voldoen. Hierbij wordt veel nadruk gelegd op de plastische chirurgie en het 'bestellen van nieuwe borsten'. Er zijn echter ook schoonheidsidealen die om minder permanente ingrepen vragen, zoals ontharing. Anneke Smelik bespreekt in dit artikel enerzijds waarom mensen steeds vaker naar het scheermes, de hars of andere middelen grijpen en anderzijds wat deze trend tot gevolg heeft.

Prof. dr. Anneke Smelik is hoogleraar Visuele Cultuur bij de afdeling Algemene Cultuurwetenschappen aan de Radboud Universiteit van Nijmegen. Zij studeerde theater- en filmwetenschap aan de Universiteit Utrecht en promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam op een proefschrift over vrouwenfilms en filmtheorie. Haar onderzoek richt zich op drie terreinen: de virtualisering van het menselijk-technologische lichaam in digitale kunst en cultuur; de relatie tussen cultureel geheugen en nieuwe media; de performance van identiteit in mode; en multimediale geletterdheid.


Lees het artikel

BLIND 14 - Schoonheid
sluiten

Hoofdredactie

Iris Groen
Elisa Hermanides


Eindredactie

Gerard van den Akker


Redactie

Mark Beumer
Maud Dahmen
Martin Olsthoorn
Daphne van der Pas
Arno Verweij (webmaster)
Maureen Voestermans
Jorine Zandhuis


Redactieraad

prof. dr. Johan van Benthem
drs. Kim van den Berg
dr. Casper de Groot
prof. dr. Michel Haring
prof. dr. Ed van den Heuvel
drs. Machiel Keestra
dr. Bernard Kruithof


klik hier voor huidige redactie


sluiten

Het laatste taboe: lichaamshaar

              
alle bijdragen van deze auteur
korte inleiding & meer over de auteur
all articles by this author
short intro & about the author
artikel door Anneke Smelik

Kaal is in: in de westerse cultuur wordt lichaamshaar in rap tempo een nieuw taboe. Het ideaal is een spiegelglad lichaam voor zowel vrouwen als mannen. Terwijl een weelderige haardos op je hoofd een teken is voor jeugd, gezondheid en seksuele aantrekkingskracht, heeft lichaamshaar connotaties van vies, lelijk en dierlijk. Het nieuwe taboe maakt dat we lustig scheren, epileren, harsen, elektrisch ontharen, dan wel laseren. Een culturele verandering rond het menselijk lichaam vraagt om een kritische analyse. In dit essay bespreek ik verschillende, in elkaar grijpende, tendensen die het haarloze ideaal bevorderen, en die samenkomen in het hedendaagse geloof van het maakbare en perfecte lichaam. Eerst bespreek ik welke culturele verschijnselen hebben bijgedragen aan het haarloze ideaal. Vervolgens bekijk ik hoe schoonheidsidealen door de maatschappij worden geïnternaliseerd. Tenslotte stel ik dat het haarloze lichaam en met name de haarloze schaamstreek, tot pornoficatie van de mens leidt.

Het scheelt maar een haartje

Een eerste praktijk van het maakbare lichaam betreft het gebied van sport, fitness en bodybuilding. Een haarloos lichaam was aanvankelijk gewenst voor sporters die zijn blootgesteld aan de weerstand van lucht of water, zoals fietsers en zwemmers. Nu is natuurlijk het effect van het verwijderen van lichaamshaar op snelheid minimaal. Daarom ontstaat de noodzaak van het haarloze lichaam pas wanneer er meettechnieken zijn die zulke minieme verschillen in tijd kunnen vastleggen. Een haarloos lichaam hangt dan ook samen met een hoog tempo in een cultuur die snelheid bewondert (Virilio,1986). In sport scheelt het letterlijk een haartje wie wint of verliest.

Een andere culturele praktijk die de ontwikkeling van het haarloze lichaam heeft versterkt, is de figuur van de cyborg, een samentrekking van cybernetic organism, dat in feite een versmelting van mens en machine betekent (Haraway, 1991, Gray, 1995 en Gray, 2002). Dit werd de afgelopen decennia een dominant beeld in de populaire cultuur, zoals in de sciencefictionfilm, computerspellen en digitale kunst, maar ook in reclame en modefotografie (Kuhn, 1990 en Kuhn, 1999).

Een machine heeft geen haar. Het glanzende, gladde oppervlak van de machine, van auto tot computer, heeft een zekere erotische aantrekkingskracht. De gepolijste perfectie van de machine maken het tot een ideaal voor de cyborg. Uiteraard is die cyborg haarloos. Hier komt ook het ideaal van de bodybuilder om de hoek kijken, want het zijn in de jaren tachtig juist de bodybuilders die cyborgs spelen, zoals Arnold Schwarzenegger, Jean-Claude van Damme en Dolph Lundgren. Die hardware cyborg, van Terminator tot Robocop, brengt het haarloze en gebeeldhouwde lichaam van de bodybuilder samen met het glanzende oppervlak van de machine (Smelik, 1997). In de jaren negentig ontstaat de software cyborg, die een mengsel is van mens en digitaal programma, met nog steeds een even haarloos lichaam. Ook een computer heeft immers geen vacht. De acteurs in dit soort films, zoals Keanu Reeves en Jude Law, zijn veel androgyner dan de eerdere cyborgs (Smelik, 2000). Zij belichamen een nieuw, metroseksueel manbeeld: minder macho, met minder ontwikkelde spieren, en een zacht en glad lichaam. Ook vrouwen maken hun entree als cyborg, zoals Wynona Ryder in Alien Resurrection en Angelina Jolie als Lara Croft. Lara Croft is strikt genomen geen cyborg, maar zij is gebaseerd op een digitaal personage dat in de film verbeeld wordt als een erotisch aantrekkelijke vrouw met bovenmenselijke krachten, zodat ze toch cyborg-achtige vormen aanneemt (Smelik, 2007).

Een cyborg kan hardware of software zijn, maar nooit 'wetware'; al het bloederige en slijmerige dat onmiskenbaar tot een menselijk lichaam behoort en waar we van walgen of griezelen (Creed, 2005). Haar behoort tot de 'wetware' van het lichaam; tot het abjecte dat we vies vinden. Haren in het putje van de wastafel zijn daar een voorbeeld van. Lichaamshaar behoort dan ook niet tot het lichaam van de cyborg, dat glad en glanzend het midden houdt tussen pop en robot.

Het ideaal van het haarloze lichaam is nauw verbonden met een hang naar technologie. In onze cultuur heerst een verlangen om met technologie te versmelten. We zijn liever een machine dan een aap. Deze ontwikkeling wordt versterkt door de digitale technologie, omdat hierdoor het menselijk lichaam nog virtueler wordt: verder weg van natuur in de richting van cultuur (Bukatman, 1993 en Dery, 1996).

In de beeldcultuur is er een technologische reden voor haarloosheid. Het was aanvankelijk moeilijk om haar of een vacht digitaal na te bootsen. Daarom gaan de eerste digitale animatiefilms over insecten of speelgoed (Toy Story, Antz, A Bug’s Life); dit zijn objecten of dieren met een hard, glad en glanzend oppervlak. Inmiddels is de digitale techniek zo ver gevorderd dat haar en vacht goed nagemaakt kan worden, zoals in Ice Age te zien is.

Digitale technologie in fotografie en film vermeed dus eerst het nabootsen van haar of vacht, waarmee de haarloze 'look' verder werd versterkt. Daarnaast wordt digitale technologie ingezet om het menselijk lichaam zo te manipuleren dat het er altijd volmaakt uit ziet, zonder enige tekortkomingen. Zelfs filmsterren zoals Kate Winslet (wiens benen ongevraagd digitaal langer en slanker waren gemaakt voor een omslagfoto op Quote) en fotomodellen (zoals Gisele Bündchen) hebben commentaar op het onmogelijke schoonheidsideaal dat tegenwoordig in de beeldcultuur met behulp van fotoshoppen wordt gepresenteerd.

Dat schoonheidsideaal werd al eerder op de hak genomen door kunstenaars zoals Inez van Lamsweerde met haar bekende serie Thank You Thighmaster uit 1993, waarin zij modepoppen uit de jaren zeventig digitaal bekleedt met een menselijke huid, terwijl de openingen van het lichaam dicht gemaakt zijn. Zo ontstaat een enge disharmonie tussen mens, robot en pop. Ook Kirsten Geisler heeft met haar Dream of Beauty uit 1999 en Virtual Beauty uit 2002 een dergelijk cyborg-achtige figuur gecreëerd. Bij hen gaat het om volkomen haarloze lichamen, waarbij Geisler zelfs een haarloos hoofd heeft gemaakt, een beeld dat ook in reclame regelmatig voorkomt.

Dat de kunstmatigheid van de cyborg als beeld terechtkomt in de populaire beeldcultuur laat zien dit steeds meer een ideaalbeeld wordt. Dit sluit aan bij de tendens naar ontlichamelijking en immaterialiteit van de hedendaagse cybercultuur. De digitale cultuur roept op tot het verleggen van lichamelijke grenzen en projecteert zelfs een ideaal om het materiële lichaam helemaal achter te laten in de virtuele ruimte van cyberspace. Cybercultuur gruwt van de fysieke 'wetware' van het lichaam en promoot de totale vrijheid van welke lichamelijke beperkingen dan ook (Smelik, 2008). Het haarloze lichaam is dan ook een onderdeel van die posthumane ontwikkeling, omdat technologie niet langer de gevreesde 'ander' is, maar eerder het gewenste ideaal dat we ons eigen moeten maken. Vandaar de fusie tussen lichaam en machine. Nu is eerder biologie de gevreesde 'ander'; als we iets niet willen, dan is het wel dat we op de harige aap lijken waar we van afstammen.

Schoonheidsidealen

Zoals we hebben gezien hangt in de westerse cultuur fitness nauw samen met schoonheid: een fit lichaam is mooi, net zoals een mooi lichaam alleen maar fit kan zijn (Orbach, 1998, Wolf, 1990 en Faludi, 1991). De norm van een fit, slank en mooi lichaam geldt nu voor mannen en vrouwen. In het schoonheidsideaal zoals dat zich in de laatste decennia heeft ontwikkeld, is lichaamshaar voor beide seksen een taboe geworden, zij het nog in verschillende mate (Basow, 1991, Basow, 1998 en Kenyon, 1998).1 Het haarloze ideaal wordt gepropageerd door de mode- en schoonheidsindustrie. Zowel vrouwen als mannen internaliseren de schoonheidsidealen die de cultuur voorspiegelt. Het is heel moeilijk om die normen het hoofd te bieden en daarom zou je van een zekere ideologie kunnen spreken. Het probleem is natuurlijk dat hier geen samenhangend systeem of machtsimperium achter zit, maar dat er sprake is van een langzame ontwikkeling binnen de beeldcultuur die leidt tot onuitgesproken normen. Het schoonheidsideaal is dan ook typisch een kwestie van foucauldiaanse disciplinering in de vorm van zelfregulering en internalisering (Foucault, 1979). Niemand zegt ons dat we zo broodmager moeten zijn als topmodellen, maar dik zijn is wel het nieuwe taboe. Niemand verordonneert dat we allemaal blond moeten zijn met blauwe ogen, maar zwarte vrouwen in de popcultuur verven wel hun haar blond (of dragen een blonde pruik); van Beyonce Knowles tot Mariah Carey, Mary Blige en Tina Turner. Dé Indiase filmster van dit moment, Aishwarya Rai, heeft groene ogen. Van Naomi Campbell heb ik modereportages gevonden waarin ze blond, steil haar heeft, en andere waarin ze groene of blauwe ogen heeft terwijl haar eigen ogen toch echt donkerbruin zijn. Niemand dicteert dat we haarloos moeten zijn, maar als Julia Roberts in een mouwloze rode glitterjurk verschijnt met okselhaar wordt het een rel ('de tien schokkendste foto's van het jaar!'). En allemaal hebben popsterren, filmsterren en fotomodellen een fit en gespierd lichaam. Zachte vrouwelijkheid is uit, totdat Dove dan eindelijk sinds vorig jaar de vrouwelijke rondingen van 'gewone' vrouwen viert.

Ook mannen worden aan de dictatuur van de mode onderworpen. Mannen kunnen zich niet meer permitteren om er slonzig, vadsig en behaard bij te lopen. In modefotografie en reclame, in de laatste James Bondfilm, fungeert het mannelijk lichaam tegenwoordig even zeer als 'spektakel' als het vrouwelijke lichaam. De überseksueel mag dan macho zijn, maar dan wel onbehaard. De feministische journaliste Julie Burchill schreef in 2003 in The Guardian: 'Vastbesloten gladheid in beide seksen, maar vooral in mannen, duidt op moderniteit, goede manieren en de bereidheid om de koopwaar in de etalage uit te stallen voor vrije inspectie.' En inderdaad wordt tegenwoordig ook het mannelijke lichaam blootgesteld aan de blik van de kijker. Riep dit aanvankelijk nog homo-erotische connotaties op, zoals in menige parfumreclame, tegenwoordig kan ook de man 'veilig' geërotiseerd worden zonder aan mannelijkheid in te boeten, zoals het viriele lustobject Daniel Craig laat zien in Casino Royale. De camera verwijlt bij zijn indrukwekkende, uiteraard haarloze, torso, glijdt langs zijn biceps, toont hem als hij halfnaakt uit de zee verrijst, zoomt in op zijn been op bed, en verlustigt zich in zijn harde tepels.

Pornoficatie

De haarlijn wijkt steeds verder, wat betekent dat ook de schaamstreek kaal hoort te zijn. Dit levert 'schaamhaarmode' op met de 'Hollywood wax' (helemaal kaal), of patronen zoals het streepje, driehoekje, hartje, of een logo, zoals de controversiële reclamecampagne van Gucci in 2003 liet zien.

Het ontbreken van schaamhaar is een recent, hypermodern, verschijnsel in onze beeldcultuur. Hoewel het publiek vaak redenen van hygiëne geeft om de schaamstreek van haar te ontdoen, speelt hier vooral de invloed van de pornografie, waar de laatste decennia het schaamhaar verwijderd wordt om het vrouwelijke geslachtsorgaan in volle glorie in beeld te brengen, en om het mannelijke geslachtsorgaan groter te doen lijken. Uiteraard is het ook verbonden met het 'eeuwig jong' ideaal van onze cultuur, omdat schaamhaar een teken is van volwassen seksualiteit.

Deze nietsontziende visualisering, tot in het miniemste detail en intiemste lichaamsdeel, is in mijn ogen een verontrustend aspect van de huidige beeldcultuur. Het gaat hier om een dwang tot kennis door iets, alles, zichtbaar te maken. Wat niet gezien kan worden, kan niet gekend of beheerst worden (Williams, 1989). Het lichaam onttrekt zich niet aan die visuele economie, maar is daar onderdeel van geworden. Terwijl geld steeds virtueler (want elektronischer) wordt, nemen beelden de plaats in van ruilmiddel (Deleuze, 1987). Het beeld is onze hedendaagse vorm van kapitaal, dat eindeloos circuleert om op waarde te kunnen blijven zonder ooit betekenis te krijgen. Omdat het lichaam onherroepelijk binnen die visuele economie wordt geplaatst, wordt het tot fetisjistische koopwaar, in zowel de freudiaanse (seksuele) als marxistische (kapitalistische) betekenis (Freud, 1991 en Marx, 1982). Laatkapitalisme houdt in dat het steeds duurder wordt om het lichaam visueel presentabel te maken en te houden: van fitness tot plastische chirurgie, en dure mode van kleding en accessoires, tot de laatste modes in lichaams- en hoofdhaar. Het gaat er mij om dat het lichaam in zijn beleving afhankelijk wordt van een meedogenloze visualisering. Dit aspect van onze beeldcultuur noem ik wel 'pornoficatie' (Smelik, 2005 en Levy, 2005). Een pornografische blik heeft ons dagelijkse leven geïnfiltreerd en bespeurt elk haartje dat nog verwijderd had moeten worden. We moeten te allen tijde bereid zijn 'om de koopwaar in de etalage uit te stallen voor vrije inspectie'.

In dit essay heb ik laten zien dat in de door snelheid en techniek gedomineerde cultuur een haarloos ideaal is ontstaan. Lichaamshaar is een taboe geworden. Door disciplinering en identificatie met een ideaalbeeld internaliseren mensen deze nieuwe norm. Dit komt vooral tot uiting in de mode- of popcultuur waarin het uiterlijk een belangrijke rol speelt. Uiteindelijk leidt het haarloze ideaal in mijn ogen zelfs tot pornoficatie van het menselijke lichaam. Opvallend is dat de westerse mens daarbij zich afwendt van de natuur: wij zijn liever geen naakte aap, maar een naakte machine.

Dit artikel is in een andere versie eerder verschenen in LOVER, Tijdschrift over feminisme, cultuur en wetenschap 34, 2007, afl. 2, p. 8-12.

Noten

1. Er is niet veel empirisch onderzoek gedaan naar lichaamshaar en wat er is gedaan, gaat alleen over vrouwen. Zelf heb ik met studenten een kleinschalig onderzoek uitgevoerd, dat bevestigt dat jongere vrouwen zich voor 98% geheel scheren en jongere mannen voor ongeveer 50%.

Lees nóg een artikel over

cultuuranalyse

genderstudies

sociologie


of lees verder in

of deel

                   

Noten en/of literatuur

Basow, S.A., 'The Hairless Ideal: Women and Their Body Hair', Psychology of Women Quarterly 15, 1991, p. 83-96.

Basow, S.A. en Braman, A.C., 'Women and Body Hair: Social Perceptions and Attitudes', Psychology of Women Quarterly 22, 1998, p. 637-645.

Bukatman, S., Terminal identity: The Virtual Subject in Postmodern Science Fiction, Durham, 1993.

Creed, B., Phallic Panic. Film, Horror and the Primal Uncanny, Melbourne, 2005.

Deleuze, G., Guattari, F. en Massumi, B. (vert.), A Thousand Plateaus. Capitalism and Schziophrenia, Londen, 1987.

Dery, M., Escape Velocity: Cyberculture at the End of the Century, New York, 1996.

Faludi, S., Backlash, New York, 1991.

Foucault, M. en Sheridan, A. (vert.), Discipline & punish. The birth of the prison, New York, 1979.

Freud, S., 'Fetischismus', in: Gesammelte Werke XIV, Frankfurt am Main, 1991 (oorspr. 1927), p. 309-318.

Gray, C.H. (ed.), The Cyborg Handbook, Londen, 1995.

Gray, C.H., Cyborg Citizen: Politics in the Posthuman Age, Londen, 2002.

Haraway, D., 'A mamifesto for Cyborgs: Science, Technology, and Socialist Feminism in the 1980s', in: Simians, Cyborgs and Women: The Reinvention of Nature, Londen, 1991, p. 149-181.

Kenyon, S.J. en Tiggermann, M., 'The Hairlessness Norm: the Removal of Body Hair in Women', Sex Roles: A Journal of Research 39, 1998.

Kuhn, A. (ed.), Alien zone: Cultural Theory and Contemporary Science Fiction Cinema, Londen, 1990.

Kuhn, A. (ed.), Alien zone II: The Spaces of Science Fiction Cinema, Londen, 1999.

Levy, A., Female Chauvinist Pigs. Women and the Rise of Raunch Culture, New York, 2005.

Marx, K., Das Kapital. Kritik der Politischen Oeconomie, Berlijn, 1982 (oorspr. 1867).

Orbach, S., Fat is a Feminist Issue, Londen, 1998 (oorspr. 1982).

Smelik, A., 'Het kannibalistische oog van de cyborg: reflecties over een nieuw genre in de sciencefiction film', in: Tijdschrift voor Vrouwenstudies 69, 1997, p. 5-21.

Smelik, A., 'De virtuele matrix. Het lichaam in cyberpunkfilm', in: Tijdschrift voor Genderstudies 3, 2000, afl. 4, p. 4-12.

Smelik, A., 'Het haarloze ideaal. De virtualisering van het lichaam', in: M9, Tijdschrift voor wetenschap, kunst & cultuur 1, 2005, afl. 1, p. 44-46.

Smelik, A., 'Lara Croft, Kill Bill en de strijd om theorie in feministische filmwetenschap', in: Rosemarie Buikema en Iris van der Tuin (red.), Gender in Media, Kunst en Cultuur. Bussum, 2007, p. 187-201.

Smelik, A., 'A Tunnel Vision. Inner, outer and virtual space in visual culture', in: A. Smelik en N. Lykke (eds), Bits of Life: Feminism at the Intersections of Media, Science, and Technology. Washington, ter perse 2008.

Williams, L., Hard Core: Power, Pleasure and the 'Frenzy of the Visible', Berkely, 1989.

Virilio, P., Speed and Politics: An Essay on Dromology, New York, 1986.

Wolf, N., The beauty myth: how images of beauty are used against women, Londen, 1990.

Reactie van Martin

Geplaatst op 13 maart 2008 om 14:09:47

Interessante visie op de manier waarop maatschappelijk ontwikkelingen een invloed hebben persoonlijke ontwikkelingen, in het geval van lichaamsbeharing. Ik heb het idee dat er de laatste tijd echter wel trends zijn richting de toelating van meer lichaamsbeharing en specifiek de terugtreding van de "metroman". Ik vraag me af hoe dit te verklaren is aan de hand van het model dat Smelik hier levert.Martin


Reactie van Iris

Geplaatst op 18 april 2008 om 18:11:36

In navolging van Martin vraag ik me af in hoeverre de tendens tot ontharing zich in de toekomst zal blijven doorzetten. Is het denkbaar dat er een 'tegenbeweging' zal ontstaan die substantieel zal blijken? Tijdens de hoogtijdagen van het feminisme was het juist 'in' om (oksel)haar te hebben. Zijn zulk soort bewegingen te beschouwen als 'tijdelijk', als slechts kleine fluctuaties in een lineaire trend of is het ook mogelijk dat er op een bepaald moment nog een ommekeer zal plaatsvinden? Kortom: kunnen we dit beeld wel echt extrapoleren naar de toekomst?


Reactie van jkj

Geplaatst op 17 oktober 2008 om 13:34:18

kunnen jullie er info over hoe culturen over lichaamshaar denken???


Reactie van tim hendriks

Geplaatst op 7 april 2009 om 13:19:08

dit is echt gierig nu moet ik scheermes kopen


Reageren




De redactie behoudt zich het recht voor om reacties in te korten of te verwijderen indien daar reden toe is.


           


Lees nóg een artikel over

cultuuranalyse

genderstudies

sociologie



Alle edities   Vakgebieden  
             
Wilt u op de hoogte gehouden worden van nieuwe edities en activiteiten van Blind? Meldt u aan voor onze digitale nieuwsbrief:



Het e-mailadres wordt alleen gebruikt voor toezending van de e-mail met de links naar de nieuwe editie. Het adres staat opgeslagen bij MailChimp. MailChimp hanteert een eigen privacybeleid waarmee u instemt als u zich abonneert op onze nieuwsbrief. Elke nieuwsbrief toont een link waarmee toezending kan worden gestopt. Om uw adres eventueel nog te laten verwijderen uit het opzeggingenbestand stuurt u een e-mail aan redactie@ziedaar.nl.